{"id":8912,"date":"2017-05-15T23:38:47","date_gmt":"2017-05-15T21:38:47","guid":{"rendered":"https:\/\/ursynoteka.pl\/?p=8912"},"modified":"2017-05-15T23:38:47","modified_gmt":"2017-05-15T21:38:47","slug":"26-01-2017-r-w-cyklu-jezyk-historia-kultura-odbylo-sie-spotkanie-z-dr-izabela-winiarska-najstarsze-polskie-elementarze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ursynoteka.pl\/index.php\/26-01-2017-r-w-cyklu-jezyk-historia-kultura-odbylo-sie-spotkanie-z-dr-izabela-winiarska-najstarsze-polskie-elementarze\/","title":{"rendered":"26.01.2017 r. w cyklu \u201eJ\u0119zyk, historia, kultura\u201d odby\u0142o si\u0119 spotkanie z dr Izabel\u0105 Winiarsk\u0105: \u201eNajstarsze polskie elementarze\u201d"},"content":{"rendered":"

Do\u015b\u0107 swar\u00f3w i fuk\u00f3w, czyli elementarz bawi, uczy, wychowuje<\/strong><\/p>\n

<\/p>\n

Dzi\u015b s\u0142owo \u201eelementarz\u201d kojarzymy z dzie\u0107mi, ale kilkaset lat temu u\u017cywali ich przede wszystkim doro\u015bli. Si\u0119gali po nie Polacy chc\u0105cy zacz\u0105\u0107 czyta\u0107 i pisa\u0107 (nie by\u0142a to wtedy powszechna umiej\u0119tno\u015b\u0107), a tak\u017ce cudzoziemcy. Ci ostatni korzystali z elementarzy, by szybciej opanowa\u0107 nauk\u0119 polskiego: nie przypadkiem wydawano je zwykle w miastach, gdzie kwit\u0142 handel. Najstarszy znany nam rodzimy elementarz, czyli \u201ePolskie ksi\u0105\u017ceczki wielmi potrzebne ku uczeniu si\u0119 polskiego, przy tym i po niemiecku wy\u0142o\u017cone\u201d, drukowano w Kr\u00f3lewcu, Toruniu, Gda\u0144sku oraz Wroc\u0142awiu.\u00a0Cudzoziemiec m\u00f3g\u0142 si\u0119 z nich nauczy\u0107, jak pozdrawia\u0107 kichaj\u0105cych Polak\u00f3w (\u201eBo\u017ce was uzdr\u00f3w, mi\u0142y panie\u201d), narzeka\u0107 na finanse (\u201eKiedy pieni\u0119dzy potrzeba, a nie masz gdzie wzi\u0105\u0107, ci\u0119\u017cka rzecz jest\u201d) i \u0142agodzi\u0107 konflikty (\u201ePrzesta\u0144cie tego swaru\u201d).<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c w Kr\u00f3lewcu wydano ksi\u0105\u017ck\u0119 Jana Seklucjana \u201eCatechismus, to jest kr\u00f3tka a prosta starej wiary chrze\u015bcia\u0144skiej nauka\u201d. Podtytu\u0142 g\u0142osi\u0142: \u201eK temu przydana kr\u00f3tka nauka czytania i pisania\u201d. Seklucjan zebra\u0142 jednak podw\u00f3jne ci\u0119gi: za sprzyjanie \u201enaukom kacerskim\u201d Marcina Lutra i kaleczenie j\u0119zyka polskiego. Rzeczywi\u015bcie druki by\u0142y bardzo niechlujne, pe\u0142ne przyk\u0142ad\u00f3w mazurzenia i innych b\u0142\u0119d\u00f3w. W elementarzu pojawi\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad s\u0142owo \u201eczabka\u201d. Seklucjan m\u0119tnie t\u0142umaczy\u0142, \u017ce drukarze z Kr\u00f3lewca to nieznaj\u0105cy polskiego Niemcy, kt\u00f3rzy wszystko przekr\u0119caj\u0105. Trudno mie\u0107 jednak do autora pretensje, skoro jeszcze najwi\u0119kszy o\u015bwieceniowy gramatyk Onufry Kopczy\u0144ski nie odr\u00f3\u017cnia\u0142 g\u0142osek od liter. Udziela\u0142 za to wielu cennych rad nauczycielom polskiego: zach\u0119ca\u0142 na przyk\u0142ad, by zaczyna\u0107 lekcje od wyraz\u00f3w, kt\u00f3re nasuwaj\u0105 dzieciom pozytywne skojarzenia, jak \u201eojciec\u201d.<\/p>\n

Czasy o\u015bwiecenia w Polsce niew\u0105tpliwie zmieni\u0142y bardzo wiele w kwestii edukacji najm\u0142odszych. Powstawa\u0142o coraz wi\u0119cej elementarzy kierowanych do dzieci. Wcze\u015bniej by\u0142o z tym du\u017co gorzej: pierwsz\u0105 znan\u0105 nam podobn\u0105 publikacj\u0119 nieadresowana do doros\u0142ych, \u201eDla dziatek nauk\u0119 czytania pisma polskiego\u201d, wydano w 1633 roku. Kopczy\u0144ski tymczasem potraktowa\u0142 temat bardzo serio: w jego elementarzu znajdziemy nawet puste miejsca, gdzie dzieci mia\u0142y same wpisywa\u0107 litery. To rozwi\u0105zanie stosowane do dzi\u015b.<\/p>\n

Przyj\u0105\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zwyczaj zach\u0119cania dzieci do nauki wierszykami i ciekawymi ilustracjami. Pod tym wzgl\u0119dem bardzo interesuj\u0105c\u0105 pozycj\u0105 by\u0142 wydany w 1803 \u201eNowy elementarz polski z obrazkami zawieraj\u0105cy r\u00f3\u017cne do poj\u0119cia dzieci stosowne wiadomo\u015bci, powie\u015bci i nauki moralne\u2026\u201d Jerzego Samuela Bandtkiego. Na ilustracjach polskie dziecko mog\u0142o obejrze\u0107 zwierz\u0119ta, kt\u00f3rych pr\u00f3\u017cno by\u0142o szuka\u0107 w domowej zagrodzie: lwa, \u017cyraf\u0119, wieloryba. P\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej w elementarzu Stanis\u0142awa Jachowicza obrazkom towarzyszy\u0142y kr\u00f3tkie wierszyki, maj\u0105ce niema\u0142e walory dydaktyczne. \u201eBawi ich pop\u0142och niebogich ptak\u00f3w: \/ Z\u0142e wida\u0107 serce u tych ch\u0142opak\u00f3w\u201d \u2013 pisa\u0142 autor o podrostkach dr\u0119cz\u0105cych g\u0119si. W ten spos\u00f3b dziecko poznawa\u0142o liter\u0119 \u201eg\u201d i nowy wierszyk, podziwia\u0142o ilustracj\u0119, a przy okazji zostawa\u0142o pouczone, \u017ce nie wolno si\u0119 zn\u0119ca\u0107 nad zwierz\u0119tami.<\/p>\n

Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce bardzo d\u0142ugo ch\u0142opcy nie uczyli si\u0119 z elementarzy w towarzystwie dziewcz\u0105t. Jeszcze Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj wspomina\u0142, \u017ce \u201edruga po\u0142owa spo\u0142ecznego \u017cycia, od kt\u00f3rej nie tylko dobro\u0107 rz\u0105du domowego, ale nawet obyczaje m\u0119\u017cczyzn zale\u017c\u0105\u201d odbiera\u0142a zwykle za jego czas\u00f3w miern\u0105 edukacj\u0119. Zwyk\u0142\u0105 rzecz\u0105 by\u0142o, \u017ce m\u0142oda m\u0119\u017catka nie umia\u0142a pisa\u0107, a nieliczne kobiety, kt\u00f3re t\u0119 sztuk\u0119 opanowa\u0142y, robi\u0142y \u2013 jak Helena Radziwi\u0142\u0142owa \u2013 koszmarne b\u0142\u0119dy ortograficzne. Dlatego szczeg\u00f3lnie godne uwagi s\u0105 elementarze dla dziewcz\u0105t, jak wydana pod koniec XVIII wieku w Krakowie ksi\u0105\u017cka Antoniego Prokopowicza. Nosi tytu\u0142 \u201eSpos\u00f3b nowy, naj\u0142atwiejszy, pisania i czytania zarazem, dla panienek\u201d. Autor mia\u0142 mo\u017ce na uwadze wra\u017cliwo\u015b\u0107 p\u0142ci pi\u0119knej, bo w uwagach kierowanych do nauczycielek zabroni\u0142 im mi\u0119dzy innymi krzyk\u00f3w i fuk\u00f3w. Czy i ta zasada nie powinna obowi\u0105zywa\u0107 r\u00f3wnie\u017c dzisiaj?<\/p>\n

<\/p>\n

Marta S\u0142omi\u0144ska<\/p>\n

<\/p>\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"