<\/p>\n
Grzeszna Madonna i \u015bwi\u0119ta pu\u0142apka na myszy<\/p>\n
Jakie tajemnice mog\u0105 kry\u0107 gotyckie nastawy o\u0142tarzowe? Po pierwsze zagadki interpretacyjne: symbole czytelne dla ludzi \u015bredniowiecza obecnie s\u0105 mniej zrozumia\u0142e. Po drugie sekretne powi\u0105zania mi\u0119dzy sztuk\u0105 a \u017cyciem: artysta potrafi\u0142 na przyk\u0142ad uwieczni\u0107 pod postaci\u0105 Madonny swoj\u0105 ukochan\u0105. Po trzecie \u017ar\u00f3d\u0142a inspiracji: w scenach znanych z Biblii mog\u0142y uczestniczy\u0107 postacie, o kt\u00f3rych Pismo \u015awi\u0119te nie wspomina. Nierzadko bowiem malarz odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do historii znanych z ewangelii apokryficznych.
\nPost\u0119powa\u0142 tak cho\u0107by anonimowy tw\u00f3rca znany jako Mistrz O\u0142tarza z Wy\u017cszego Brodu. W tym w\u0142a\u015bnie mie\u015bcie znajdowa\u0142 si\u0119 klasztor cysters\u00f3w, kt\u00f3rego retabulum ozdobi\u0142o oko\u0142o 1350 roku dziewi\u0119\u0107 namalowanych przez Mistrza obraz\u00f3w. Przedstawiaj\u0105 one histori\u0119 Jezusa Chrystusa od pocz\u0119cia a\u017c do \u015bmierci i zmartwychwstania. Za najlepiej wykonane uchodz\u0105 trzy obrazy ukazuj\u0105ce Zwiastowanie, Bo\u017ce Narodzenie i pok\u0142on Trzech Kr\u00f3li. Na tym drugim widzimy Mari\u0119 tul\u0105c\u0105 owini\u0119tego w pieluszki Jezusa, kt\u00f3rej towarzysz\u0105 \u015bwi\u0119ty J\u00f3zef, pasterze, osio\u0142, w\u00f3\u0142 i trudna do zidentyfikowania kobieta. J\u00f3zef pomaga jej obmy\u0107 r\u0119ce: czy\u017cby malarz umie\u015bci\u0142 na obrazie po\u0142o\u017cn\u0105? Jak najbardziej. To znana z apokryf\u00f3w Salome, kt\u00f3ra nie wierzy\u0142a w dziewictwo Maryi. R\u0119ka, kt\u00f3r\u0105 w\u015bcibska kobieta si\u0119gn\u0119\u0142a mi\u0119dzy nogi Matki Boskiej, usch\u0142a: pomog\u0142o dopiero obmycie d\u0142oni w wodzie z k\u0105pieli Dzieci\u0105tka.
\nInny przyk\u0142ad si\u0119gni\u0119cia przez malarza do \u017ar\u00f3de\u0142 apokryficznych to tak zwany tryptyk de M\u00e9rode, namalowany przez Roberta Campina i jego uczni\u00f3w. Lewy panel nastawy przedstawia kl\u0119cz\u0105cych fundator\u00f3w obrazu, Petera Engelbrechta z \u017con\u0105 Gretin, prawy \u2013 \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa zaj\u0119tego prac\u0105 w warsztacie ciesielskim. W \u015brodku malarz umie\u015bci\u0142 postacie archanio\u0142a Gabriela zwiastuj\u0105cego pocz\u0119cie Chrystusa zaskoczonej w trakcie lektury Maryi. Pomys\u0142, by tej w\u0142a\u015bnie czynno\u015bci oddawa\u0142a si\u0119 Matka Boska tu\u017c przed odwiedzinami Bo\u017cego pos\u0142a\u0144ca, artysta zaczerpn\u0105\u0142 z ewangelii apokryficznej. W innym apokryfie mo\u017cemy zreszt\u0105 przeczyta\u0107, \u017ce to nie lektura, lecz robota tkacka zajmowa\u0142a w\u00f3wczas Maryj\u0119. Przysz\u0142a matka Zbawiciela mia\u0142a pracowa\u0107 nad zas\u0142on\u0105, kt\u00f3ra zawis\u0142a potem w \u015bwi\u0105tyni, a gdy zabito Chrystusa \u2013 uleg\u0142a rozdarciu.
\nCho\u0107 uwag\u0119 ogl\u0105daj\u0105cego obraz przyci\u0105ga g\u0142\u00f3wnie Matka Boska, warto te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na J\u00f3zefa. Narz\u0119dzia zgromadzone w jego warsztacie, jak gwo\u017adzie czy drewniana belka, zapowiadaj\u0105 m\u0119k\u0119 Chrystusa. Mimo to wymowa obrazu nie jest ponura, bo praca, kt\u00f3rej si\u0119 po\u015bwi\u0119ca J\u00f3zef, nawi\u0105zuje z kolei do ostatecznego zwyci\u0119stwa Jezusa nad Szatanem. \u015awi\u0119ty wykonuje mianowicie\u2026 pu\u0142apk\u0119 na myszy, zreszt\u0105 ju\u017c trzeci\u0105: dwie poprzednie stoj\u0105 na parapecie i blacie sto\u0142u. \u201eB\u00f3g uczyni\u0142 pu\u0142apk\u0119 na myszy dla diab\u0142a, a jako przyn\u0119t\u0119 umie\u015bci\u0142 ludzkie cia\u0142o Chrystusa\u201d \u2013 g\u0142osi\u0142 w XII wieku biskup Pary\u017ca Piotr Lombard. J\u00f3zef dzi\u0119ki wspieraniu Maryi i opiece nad Jezusem sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 wielkiego Bo\u017cego planu, maj\u0105cego unicestwi\u0107 szata\u0144skie ambicje. Pom\u00f3g\u0142 schwyta\u0107 diab\u0142a w pu\u0142apk\u0119, a jego niby prozaiczna praca cie\u015bli nabra\u0142a symbolicznego wymiaru.
\nPodczas gdy w warsztacie cie\u015bli mo\u017cemy doszuka\u0107 si\u0119 \u015bwi\u0119to\u015bci, na portrecie karmi\u0105cej Madonny autorstwa Jeana Fouqueta, b\u0119d\u0105cym cz\u0119\u015bci\u0105 tak zwanego dyptyku z Melun, pozornie wznios\u0142y temat kryje \u015bwieck\u0105 tre\u015b\u0107. Dzieci\u0105tko nie wygl\u0105da na zainteresowane Matk\u0105 Bosk\u0105, ta za\u015b jest uszminkowana, a spod gorsetu wyskakuje jej idealnie kulista, nieskalana karmieniem pier\u015b. Co gorsza, nie jest to \u2013 jak zwykle w przypadku przedstawie\u0144 karmi\u0105cej Madonny \u2013 pier\u015b prawa, lecz lewa, kojarzona z grzechem. Nic dziwnego, bo Matka Boska ma rysy Agn\u00e8s Sorel, faworyty kr\u00f3la Francji, a jednocze\u015bnie kochanki jego skarbnika, kt\u00f3ry zleci\u0142 wykonanie dyptyku. Dzie\u0142o wisia\u0142o niegdy\u015b nad grobem Agn\u00e8s, ale kolejny kr\u00f3l Francji kaza\u0142 je usun\u0105\u0107. Tym samym utrudni\u0142 rozwi\u0105zanie zagadki grzesznej Madonny \u2013 ale ma\u0142o jest podobnych tajemnic, kt\u00f3rych pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej nie odkryje jaki\u015b historyk sztuki.<\/p>\n
Marta S\u0142omi\u0144ska<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"