06.09.2016 r. w cyklu \u201eInaczej o sztuce\u201d odby\u0142o si\u0119 spotkanie z drem Piotrem Laskiem, zatytu\u0142owane \u201eMaski, potwory i przywary. Stula roma\u0144ska mniej znana\u201d<\/p>\n
\u00a0<\/strong><\/p>\n Talent oratorski \u015bwi\u0119tego Bernarda z Clairvaux przyni\u00f3s\u0142 mu przydomek \u201edoktora miodop\u0142ynnego\u201d, ale cho\u0107 ten \u015bredniowieczny zakonnik dba\u0142 o pi\u0119kno wyg\u0142aszanych kaza\u0144, nie zachwyca\u0142 si\u0119 urod\u0105 zdobi\u0105cych ko\u015bcio\u0142y i klasztory p\u0142askorze\u017ab. \u201eNa c\u00f3\u017c tam nieczyste ma\u0142py, dzikie lwy, potworne centaury, p\u00f3\u0142ludzie, pstre tygrysy, walcz\u0105cy \u017co\u0142nierze i dm\u0105cy w rogi my\u015bliwi?\u201d \u2013 pyta\u0142 oburzony. Nie pochwala\u0142 sztuki, za spraw\u0105 kt\u00f3rej mnich\u00f3w \u201ebardziej cieszy patrzenie na zdobienia ni\u017c rozmy\u015blanie nad prawem Bo\u017cym\u201d. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce dzi\u015b, gdy budowle sakralne dekorowane s\u0105 znacznie wymy\u015blniej ni\u017c za czas\u00f3w Bernarda, \u015bredniowieczne p\u0142askorze\u017aby nie mog\u0105 ju\u017c nikogo dziwi\u0107 czy bulwersowa\u0107. Prawda jest jednak inna: nie brakuje wsp\u00f3\u0142czesnych, kt\u00f3rzy na widok starego ko\u015bcielnego kapitelu czy trzonu kolumny wykrzykuj\u0105: \u201eA co to tu robi?!\u201d.<\/p>\n Pierwsz\u0105 okazj\u0119 ku temu daje nierzadko portal \u015bwi\u0105tyni. Do dekoracji umieszczanej nad drzwiami przywi\u0105zywano du\u017c\u0105 wag\u0119: wrota ko\u015bcio\u0142a to przecie\u017c miejsce, gdzie ze sfery profanum trafiamy w przestrze\u0144 sacrum. Nie dziwi\u0105 zatem umieszczane w portalach sceny ukrzy\u017cowania Chrystusa czy S\u0105du Ostatecznego. Sk\u0105d jednak nad wej\u015bciem do roma\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a w Stro\u0144sku wzi\u0105\u0142 si\u0119 krwio\u017cerczy smok? Skrzydlata bestia zwraca uwag\u0119 nietuzinkowym wygl\u0105dem: ma dwie paszcze, z kt\u00f3rych mniejsza stanowi zwie\u0144czenie ogona. Paszcz\u0105 wi\u0119ksz\u0105 smok mia\u017cd\u017cy czaszk\u0119 ptaka. Czy ta brutalna scena ma cokolwiek wsp\u00f3lnego z chrze\u015bcija\u0144stwem? Eksperci twierdz\u0105, \u017ce owszem. Smok symbolizuje przecie\u017c diab\u0142a, a ptak to zapewne dusza ludzka, na kt\u00f3r\u0105 szatan poluje. Scena w portalu zach\u0119ca wi\u0119c przechodnia, by czym pr\u0119dzej przest\u0105pi\u0142 pr\u00f3g ko\u015bcio\u0142a \u2013 tu diabe\u0142 musi z\u0142o\u017cy\u0107 bro\u0144.<\/p>\n Trudniej jest obja\u015bni\u0107 znaczenie dekoracji p\u00f3\u0142nocnej \u015bciany ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Inowroc\u0142awiu. S\u0105 tam niepokoj\u0105ce maski i drapie\u017cne zwierz\u0119ta z ogromnymi pazurami. Najcz\u0119\u015bciej t\u0142umaczy si\u0119, \u017ce p\u00f3\u0142noc, kojarzon\u0105 z zimnem i ciemno\u015bci\u0105, uwa\u017cano za siedlisko si\u0142 z\u0142a. Z kolei nadchodz\u0105ce od strony wschodu \u015bwiat\u0142o s\u0142oneczne i ciep\u0142o symbolizowa\u0142o dobro, prawd\u0119, Boga. Ponura dekoracja na \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej mia\u0142aby zatem odstrasza\u0107 gromadz\u0105ce si\u0119 przy niej demony, trzyma\u0107 diab\u0142a z daleka od ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n Tak\u017ce we wn\u0119trzach \u015bwi\u0105ty\u0144 znale\u017a\u0107 mo\u017cna zastanawiaj\u0105ce dekoracje rze\u017abiarskie. W Strzelnie warto odwiedzi\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy: p\u0142askorze\u017aby figuralne umieszczone na kolumnach to zabytek unikatowy. Znajdziemy na nich mi\u0119dzy innymi posta\u0107 szarpi\u0105c\u0105 si\u0119 za w\u0142osy, cz\u0142owieka zaj\u0119tego posi\u0142kiem i kobiecy akt. Czy takie wyobra\u017cenia pasuj\u0105 do \u015bwi\u0119tego miejsca? Jak najbardziej, bo to wyobra\u017cenia przywar \u2013 gniewu, ob\u017carstwa i rozpusty \u2013 przeciwstawionych umieszczonym na drugiej kolumnie cnotom. Pokora, Wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015b\u0107, Czysto\u015b\u0107\u2026 Jest ich w sumie 18, podobnie jak przywar \u2013 zdobi\u0105cych oczywi\u015bcie kolumn\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105! Co ciekawe, Rozpusta skromnie zas\u0142ania krocze d\u0142oni\u0105: poza znana ze staro\u017cytnych rze\u017ab Wenus wstydliwej. Rodzima Rozpusta nie mog\u0142a by\u0107 jednak zbyt zuchwa\u0142a, skoro to pierwsze na ziemiach polskich rze\u017abiarskie wyobra\u017cenie nagiej kobiety.<\/p>\n Na zachodzie Europy z rze\u017abion\u0105 nago\u015bci\u0105 poczynano sobie \u015bmielej. W lombardzkim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Zygmunta wypatrzymy na przyk\u0142ad kapitel z syren\u0105, kt\u00f3ra chwyta d\u0142o\u0144mi i rozsuwa na boki swoje dwa ogony. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Chauvigny pe\u0142en jest nagus\u00f3w po\u017ceranych przez potwory. Zapewne nie wszystkie podobne wyobra\u017cenia zawiera\u0142y przekaz teologiczny. Czasem artysta umieszcza\u0142 groteskow\u0105 rze\u017ab\u0119 w miejscu trudno dost\u0119pnym, jakby chcia\u0142 sp\u0142ata\u0107 fundatorowi figla. Na pr\u00f3\u017cno Bernard z Clairvaux pyta\u0142: \u201eJe\u015bli nie budzi wstydu niestosowno\u015b\u0107, dlaczego nie wywo\u0142uj\u0105 \u017calu poniesione koszty?\u201d Dzi\u015b wszystkie zabytki sztuki roma\u0144skiej s\u0105 bezcenne, r\u00f3wnie\u017c centaury i rozkraczone syreny. Kto za\u015b s\u0105dzi, \u017ce mog\u0105 one zm\u0105ci\u0107 spok\u00f3j umys\u0142u pogr\u0105\u017conego w medytacji zakonnika, niech porzuci obawy. Przed potworami z p\u00f3\u0142nocnych \u015bcian i kolumn umknie ka\u017cdy kusz\u0105cy do z\u0142ego demon.<\/p>\n <\/p>\n Marta S\u0142omi\u0144ska<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"